Η Ρύθμιση προηγείται ... και η Διόρθωση έπεται!

Η Κατανόηση της Συμπεριφοράς Παιδιών και Εφήβων υπό το πρίσμα της

Θεωρίας του Πνευμονογαστρικού Νεύρου - Polyvagal Theory

Α. " Συν-ρύθμιση: Νευροβιολογική Διαμόρφωση "

Όσοι εμπλέκονται στην εκπαίδευση ή στην ανατροφή παιδιών και εφήβων, έρχονται συχνά αντιμέτωποι με συμπεριφορές που δημιουργούν την αίσθηση ότι η επικοινωνία με τα παιδιά γίνεται δύσκολη και πολλές φορές αδιέξοδη. Ωστόσο, τα μικρά παιδιά, όπως και αυτά που είναι στην εφηβεία, δεν είναι δύσκολα αλλά βρίσκονται σε μια δυναμική κατάσταση νευροβιολογικής διαμόρφωσης. 

Αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα παιδιών δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί αναπτυξιακά και συνεχίζουν να μορφοποιούνται, να οργανώνονται και να ενσωματώνουν εμπειρίες. 

• Συν-ρύθμιση: Νευροβιολογική Διαμόρφωση

Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία που αξίζει να κρατήσουμε, σχετικά με την ανατροφή και την εκπαίδευση των παιδιών, είναι ότι η συναισθηματική σύνδεση και η ρύθμιση του νευρικού συστήματος αποτελούν τη βασική προϋπόθεση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί κάθε μορφή καθοδήγησης. 

Σημειώνουμε ότι η συναισθηματική σύνδεση και η ρύθμιση προηγούνται σταθερά, ενώ η διόρθωση της συμπεριφοράς ακολουθεί ως επόμενο και δευτερογενές στάδιο. 

Αυτό που καλούμαστε να κάνουμε πρώτα, δηλαδή, είναι να συνδεθούμε με το παιδί ή τον μαθητή μας και να υποβοηθήσουμε να ρυθμίσει το νευρικό του σύστημα -αυτή η διαδικασία ονομάζεται συν-ρύθμιση-  και στη συνέχεια να παρέμβουμε καθοδηγητικά, ώστε να μπορέσει να κατανοήσει για ποιον λόγο χρειάζεται να τροποποιήσει τη συμπεριφορά του και να ανταποκριθεί με μεγαλύτερη ευελιξία. 

Ο λόγος που ακολουθούμε αυτή τη συγκεκριμένη σειρά σχετίζεται με τον τρόπο που λειτουργεί το νευρικό σύστημα του μικρού παιδιού και ιδιαίτερα του εφήβου. 

Το νευρικό σύστημα των παιδιών,  σε αυτές τις ηλικίες, επεξεργάζεται -πρωτίστως-  την  μη λεκτική επικοινωνία και προσλαμβάνει κυρίως τις ενδείξεις από τον τόνο της φωνής, δηλαδή την προσωδία, καθώς και το βλέμμα και τη στάση του σώματος του ενήλικα που βρίσκεται απέναντί του. 

 

Αυτές οι σωματικές ενδείξεις,  αυτά τα σωματικά στοιχεία,  είναι που μεταφέρουν τις πληροφορίες ασφάλειας ή απειλής από εμάς προς ένα βαθύτερο, και σωματικά θεμελιωμένο επίπεδο του παιδιού και όχι το εννοιολογικό περιεχόμενο του λόγου που του απευθύνουμε και οι λέξεις που του λέμε. 

• Νευροαντίληψη: Βασικός Μηχανισμός Ανίχνευσης της "Αίσθησης Ασφάλειας"

Σύμφωνα με την Θεωρία του Πνευμονογαστρικού Νεύρου που διατύπωσε ο Αμερικανός Νευροεπιστήμονας, Δρ Stephen Porges:

" το νευρικό σύστημα είναι φυλογενετικά προγραμματισμένο να ανιχνεύει διαρκώς την παρουσία ασφάλειας ή απειλής,

μέσω της νευροαντίληψης, μιας ασυνείδητης νευροβιολογικής διαδικασίας, η οποία αξιολογεί το περιβάλλον και ενημερώνει το σώμα για το αν μπορεί να παραμείνει σε κατάσταση σύνδεσης ή αν χρειάζεται να κινητοποιηθεί αμυντικά. "

Η νευροαντίληψη -neuroception αποτελεί τον βασικό μηχανισμό που καθορίζει την ενεργοποίηση των αντίστοιχων αυτόνομων σωματικών καταστάσεων και των μηχανισμών ρύθμισης του νευρικού συστήματος και διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο καθίσταται δυνατή ή όχι η πρόσβαση στη σύνδεση και στη μάθηση.

 Υπογραμμίζουμε ότι η νευροαντίληψη επηρεάζει άμεσα τη συμπεριφορά, την προσοχή, την μαθησιακή ικανότητα και την κοινωνική αλληλεπίδραση, όχι μόνο στα παιδιά αλλά και στους ενήλικες.

• Νευροβιολογική Αξιολόγηση

Τα ευρήματα της σύγχρονης νευροεπιστήμης υποδεικνύουν ότι ο εγκέφαλος και το σώμα εμπλέκονται σε μια διαρκή και ασυνείδητη διαδικασία ανίχνευσης του περιβάλλοντος.  Μέσω αυτής της διαδικασίας το νευρικό σύστημα διαφοροποιεί την "παρουσία ασφάλειας "από την "πιθανότητα απειλής" και "προσαρμόζει -αντίστοιχα- τις σωματικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις".

Όταν ανιχνεύεται κίνδυνος ή απειλή, το αυτόνομο νευρικό σύστημα του παιδιού ή του εφήβου μεταβαίνει είτε

1) σε κατάσταση συμπαθητικής ενεργοποίησης,  η οποία εκδηλώνεται με ένταση, θυμό και ακραίες αντιδράσεις, είτε

11) σε κατάσταση πνευμονογαστρικής απόσυρσης, όπου το παιδί αποσύρεται, αποσυνδέεται ή παύει να ανταποκρίνεται. 

Και στις δύο αυτές περιπτώσεις,  η λειτουργική πρόσβαση στη μάθηση,   στη λογική επεξεργασία και   στη συνεργασία καθίσταται σημαντικά περιορισμένη.

Σε αυτές τις συνθήκες,  όσο κατάλληλος και αν είναι ο λόγος μας και όσο σωστές και αν είναι οι παρεμβάσεις μας,  το παιδί δεν μπορεί να μας ακούσει με τον τρόπο που εμείς αναμένουμε.  Αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη θέλησης, αλλά σε πραγματική αδυναμία του νευρικού συστήματος να υποστηρίξει εκείνη τη στιγμή την επεξεργασία και την ενσωμάτωση της πληροφορίας.

• Μάχη ή Φυγή;

Στις συγκεκριμένες αυτόνομες σωματικές καταστάσεις, κατά τις οποίες ενεργοποιείται Ι) το συμπαθητικό νευρικό σύστημα ή ΙΙ) ο ραχιαίος πνευμονογαστρικός κλάδος, η λειτουργική πρόσβαση στον προμετωπιαίο φλοιό και στα δίκτυα εκτελεστικού ελέγχου του εγκεφάλου είναι περιορισμένη.

Το γεγονός αυτό επηρεάζει άμεσα την ικανότητα του παιδιού να σκεφτεί, να οργανωθεί και να συνεργαστεί.

Για τον λόγο αυτόν είναι σημαντικό να θυμόμαστε, ότι ...

"οι δυσκολίες αυτές δεν αντανακλούν έλλειψη πρόθεσης εκ μέρους των παιδιών, αλλά σχετίζονται με την αναπτυξιακή πορεία ωρίμανσης του εγκεφάλου, καθώς και με τη δυναμική νευροβιολογική αναδιοργάνωση που λαμβάνει χώρα κατά την περίοδο της εφηβείας."

Β. " Η Συν-Ρύθμιση προηγείται της Αυτο-ρύθμισης " 

• Η Ρύθμιση πριν από την καθοδήγηση!

  
  

Σε  αυτό   το  σημείο...  Αξίζει να αναφερθούμε  στη δεύτερη βασική αρχή,  σύμφωνα με την οποία   "η ρύθμιση προηγείται της καθοδήγησης",  ή ακριβέστερα,  "η συν-ρύθμιση προηγείται της αυτο-ρύθμισης". 

Η επιστημονική  έρευνα   έχει αποδείξει ότι:

 

ο  ενήλικας  μπορεί να λειτουργεί ως "εξωτερικό  ρυθμιστικό  σύστημα για το παιδί ή τον έφηβο "  και ως εκ τούτου να μπορεί να " διαμορφώνει τις συνθήκες μέσα στις οποίες οργανώνεται το νευρικό του σύστημα ".

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι:

πριν επιχειρήσουμε να διορθώσουμε το παιδί ή να κατευθύνουμε τη συμπεριφορά του,

είναι απαραίτητο να διαμεσολαβήσουμε ρυθμιστικά, υποστηρίζοντάς το να μετακινηθεί προς μία πιο οργανωμένη και ασφαλή κατάσταση, μέσω της οποίας θα μπορεί να ακούσει, να κατανοήσει και να ανταποκριθεί.

Ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται αυτό

" δεν βασίζεται τόσο στις λέξεις, όσο στην ποιότητα της παρουσίας μας, καθώς χαμηλώνουμε τον τόνο της φωνής, επιβραδύνουμε τον ρυθμό του λόγου και χρησιμοποιούμε μια ήπια προσωδία, ενώ ταυτόχρονα μεταδίδουμε διαθεσιμότητα και ασφάλεια ΑΝΤΙ για έλεγχο ή υποτίμηση.

Σε αρκετές περιπτώσεις, δεν θα χρειαστεί ούτε να μιλήσουμε! ... αρκεί για να μεταφέρουμε στο παιδί ... "το μήνυμα της ασφάλειας."

Η ίδια η παρουσία μας, -όταν είναι σταθερή, ήρεμη και συντονισμένη-, αρκεί για να μεταφέρει στο παιδί το μήνυμα της ασφάλειας.

Οδηγώντας σταδιακά το νευρικό του σύστημα προς μια κατάσταση ηρεμίας και κοινωνικής εμπλοκής, υποστηρίζουμε την ενεργοποίηση του σπλαχνικού πνευμονογαστρικού κλάδου, και επομένως την επαναφορά του παιδιού σε κατάσταση ηρεμίας, αποκατάστασης και νευρολογικής ομοιόστασης.

• Νευρολογική Ομοιόσταση: Μετά τη Ρύθμιση ...το παιδί μπορεί να ακούσει!

Όταν το νευρικό σύστημα επιστρέψει σε κατάσταση ασφάλειας, -και μόνο τότε-, δημιουργούνται οι νευροβιολογικές προϋποθέσεις που μας επιτρέπουν:

• να μιλήσουμε ουσιαστικά,

• να θέσουμε όρια με νόημα και

• να καθοδηγήσουμε τα παιδιά μας,

με τρόπο που μπορεί να γίνει αντιληπτός και αποδεκτός.

Σε αυτήν την κατάσταση, το παιδί δεν ακούει απλώς, αλλά αποκτά πραγματική πρόσβαση στη σύνδεση, στην κατανόηση και στη συνεργασία.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα παιδιά:

" ΔΕΝ έχουν -πρωτίστως- ανάγκη από διορθώσεις συμπεριφοράς, αλλά από σχέσεις που καλλιεργούν έναν ασφαλή και υγιή συναισθηματικό δεσμό, ώστε να μπορούν να αναπτυχθούν και να οργανωθούν ".

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο γίνεται σαφές ότι:

" η μάθηση δεν ξεκινά από τη σκέψη, αλλά από το σώμα,  από την αίσθηση ασφάλειας, και βεβαίως, από την συν-ρύθμιση και την σύνδεση".

Να θυμάστε ότι:

" όταν αυτές οι θεμελιώδεις προϋποθέσεις είναι παρούσες,  -και μόνο τότε-   η καθοδήγηση αποκτά νόημα και η διδασκαλία γίνεται πραγματικά αποτελεσματική".

Το Ψυχοπαιδαγωγικό Κέντρο “ Learning Ways Hellas - Tomatis Hellas” είναι  Polyvagal Theory και Trauma Informed Center. 

Είμαστε ενημερωμένοι σχετικά με το Πρώιμο Αναπτυξιακό Τραύμα και έχουμε υιοθετήσει και εφαρμόζουμε στην πράξη  τις αρχές της Θεωρίας του Πνευμονογαστρικού Νεύρου - Polyvagal Theory.  

Αν χρειάζεστε περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα θέματα που παρουσιάστηκαν ή αν κάποιος αγαπημένος σας  έχει ανάγκη υποστήριξης,  … είμαστε στη διάθεσή σας!